Παρασκευή, 3 Φεβρουαρίου 2012

Οι κατακόμβες της Μήλου


Η Μήλος, το πέμπτο σε μέγεθος νησί των Κυκλάδων, κατοικήθηκε ήδη από το 3300 π.Χ. με σημαντική παρουσία κατά την αρχαιότητα. Οι παλαιοχριστιανικές κατακόμβες, τόποι λατρείας των πρώτων Χριστιανών στο νησί, αποτελούν σημαντικό χριστιανικό μνημείο του τόπου μας.
Η Μήλος είναι το πέμπτο σε μέγεθος νησί των Κυκλάδων, με χαρακτηριστικό το πεταλοειδές σχήμα της. Έχει τον μεγαλύτερο κόλπο της Ελλάδας, μετά από αυτόν της Σούδας στην Κρήτη. Η ηφαιστειακή ενέργεια που έδρασε στην Μήλο, οδήγησε στο σχηματισμό δύο ηφαιστείων, της Φυριπλάκας και του Τράχηλα, που σήμερα είναι σβησμένα. Αποτέλεσμα, το έδαφός της
είναι πλούσιο σε ορυκτά όπως οψι(δι)ανό, καολίνη, αργυρομεταλλεύματα, βαρυτίνη κ.ά. Από οψιδιανό κατασκευάστηκαν εργαλεία και όπλα από την νεολιθική εποχή.
Ιστορικά στοιχεία
Ο αρχαιολογικός χώρος της Φυλακωπής κατοικήθηκε ήδη από το 3300 π.Χ. Εκεί έγιναν ανασκαφές από την Βρετανική Αρχαιολογική Σχολή των Αθηνών, ήδη από το τέλος του 19ου αιώνα. Στην δεκαετία του 1970 ανακαλύφθηκε ένα μυκηναϊκό «ιερό» και ένα «μέγαρο». Εκτός από την προοικιστική εποχή, έχουμε άλλες τέσσερις οικιστικές περιόδους που φθάνουν μέχρι το 1100 π.Χ. Στην πρώτη περίοδο υπήρχε σχέση με τις Κυκλάδες, στην δεύτερη και την τρίτη με την Κρήτη, ενώ στην τέταρτη η σχέση ήταν με τις Μυκήνες.
Κατά τον 10ο αιώνα π.Χ φαίνεται να ιδρύεται από Δωριείς νέα πόλη στην περιοχή Κλήμα, όπου συνέχισε μέχρι το τέλος της αρχαιότητας. Οι κάτοικοι του νησιού πολέμησαν στην ναυμαχία της Σαλαμίνας. Επειδή οι Μήλιοι προτίμησαν την ουδετερότητα στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, εσφάγησαν από τους Αθηναίους, ενώ τα γυναικόπαιδα πωλήθηκαν για δούλοι. Η διαχρονική τιμωρία όσων αρνούνται την υποταγή στον εκάστοτε ισχυρό. Στην Μήλο βρέθηκαν τα αγάλματα του Ποσειδώνα, που είναι στο Αρχαιολογικό Μουσείο στην Αθήνα και της Αφροδίτης, που βρίσκεται στο Μουσείο του Λούβρου στο Παρίσι.
Η Μήλος πρέπει να δέχθηκε πολύ νωρίς τον Χριστιανισμό, όπως φαίνεται από τις παλαιοχριστιανικές κατακόμβες. Στα βυζαντινά χρόνια περιλαμβανόταν στο θέμα του Αιγαίου. Κατά την Φραγκοκρατία ανήκε στο δουκάτο του Αιγαίου. Το 14ο αιώνα ιδρύεται ο οικισμός της Ζεφυρίας, που στην συνέχεια αναπτύχθηκε ιδιαίτερα. Το κλίμα της Ζεφυρίας όμως ήταν νοσηρό και τελικά εγκαταλείπεται ύστερα από περίπου τέσσερις αιώνες. Μετά τους Φράγκους και τους Ενετούς έρχονται οι Τούρκοι.
Τον 17ο αιώνα εγκαθίσταται στην Μήλο ο κρητικός αγιογράφος και ιερέας Εμμανουήλ Σκορδίλης από τα Χανιά της Κρήτης. Για έναν αιώνα περίπου λειτούργησε στο νησί αγιογραφικό εργαστήριο. Γύρω στην ίδια εποχή και για τρεις αιώνες έχουμε τους Μήλιους «πιλότους» (πλοηγούς πλοίων), που άκμασαν κατά την εποχή της πειρατείας. Οι πιλότοι αυτοί χρησιμοποιούνταν από ευρωπαϊκές χώρες για την ναυσιπλοΐα στο Αιγαίο. Το κέντρο του νησιού επανέρχεται από τον 19ο αιώνα κοντά στον χώρο, όπου ήταν και κατά την κλασική αρχαιότητα. Μετά την δημιουργία του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, πρόσφυγες από τα Σφακιά της Κρήτης ιδρύουν το λιμάνι του Αδάμαντα.
Κατακόμβες
Οι κατακόμβες αποτελούνται από σύμπλεγμα τριών μεγάλων υπόγειων στοών (Α, Β και Γ) και υπάρχει και ένας νεκρικός θάλαμος. Η είσοδος βρίσκεται κοντά στον σημερινό οικισμό της Τρυπητής, την αρχαία αγορά και το αρχαίο θέατρο. Το 1844 τις επισκέπτεται ο γερμανός αρχαιολόγος L. Ross, οπότε είχαν ήδη συληθεί. Από ελληνικής πλευράς έχουμε το 1907 τον Γεώργιο Λαμπάκη και το 1928 τον Γεώργιο Σωτηρίου, που τις μελετά συστηματικά. Το πλάτος κάθε στοάς ποικίλλει από 1 μέχρι 5 μέτρα και έχουν διαφορετικό ύψος. Τάφοι είναι λαξευμένοι στα τοιχώματα αλλά και στο δάπεδο, δηλαδή αποτελούν ένα υπόγειο νεκροταφείο. Οι λαξευμένες καμάρες-τάφοι στα τοιχώματα λέγονται αρκοσόλια. Η επιφάνεια χρωματιζόταν και σε ορισμένα αρκοσόλια υπάρχουν επιγραφές με ονόματα. Σώζεται επίσης και μονόγραμμα του Χριστού. Το πρόβλημα της σαθρότητας του πετρώματος έχει αποτελέσει αντικείμενο έρευνας επιστημόνων διάφορων ειδικοτήτων, όπως αναφέρει η αρχαιολόγος Ευγενία Γερούση στο βιβλίο της «Μήλος-τα χριστιανικά μνημεία του νησιού».

Οικογενειακοί τάφοι στην κατακόμβη Α.
Εκτός από κοιμητήριο, οι κατακόμβες ήταν και τόπος λατρείας. Έτσι στην μέση της στοάς Β υπάρχει πέτρωμα για να χρησιμεύει σαν Αγία Τράπεζα. Το σχήμα της έκανε τον Σωτηρίου να υποθέσει ότι επρόκειτο για τάφο επίσημου ή επίσκοπου. Στον 20ο αιώνα έχουν διανοιχθεί τεχνητοί διάδρομοι που συνδέουν τις στοές. Η κατακόμβη Α είναι πλατύτερη από τις άλλες. Η μόνη επισκέψιμη σήμερα είναι τμήμα της κατακόμβης Β σε μήκος 22 μέτρων, με κατεύθυνση από βορρά προς νότο. Οστά φαίνεται ότι υπήρχαν, όταν ανακαλύφθηκαν οι κατακόμβες τον 19ο αιώνα.
«Συνέδριο» για τις κατακόμβες
Στο τέλος Σεπτεμβρίου του έτους 2001 συνήλθε στην Μήλο Συνέδριο για τις κατακόμβες, θα λέγαμε καλύτερα, Συμπόσιο, με θέμα «Κατακόμβες της Μήλου – Παλαιοχριστιανικό μνημείο μοναδικής θρησκευτικής και πολιτιστικής αξίας». Οργανώτρια η «Μεγάλη διοικούσα ερανική επιτροπή κατακομβών Μήλου». Χώρος σύγκλησης το Συνεδριακό Κέντρο «Γεώργιος Ηλιόπουλος» στον Αδάμαντα της Μήλου. Το συνεδριακό αυτό κέντρο προέκυψε από αναστήλωση παλαιού εργοστασίου επεξεργασίας καολίνης και ιδρύθηκε από την Καίτη Κυριακοπούλου στην μνήμη του πατέρα της. Παρών σε όλες τις εκδηλώσεις ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Χριστόδουλος.
Στην διάρκεια του συνεδρίου έγιναν πέντε εισηγήσεις. Η αρχαιολόγος Ευγενία Γερούση που έχει υπηρετήσει στην Εφορία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων της περιοχής, αναφέρθηκε στην Αρχαιολογική παρουσία των κατακομβών. Είπε ότι οι γνώσεις μας για τα πρώϊμα βυζαντινά χρόνια είναι λίγες. Το 1878 έχουμε το πρώτο σχέδιο των κατακομβών. Οι ταφές είναι 1.500 με 2000. Ορισμένες από τις επιγραφές που σώζονται είναι του τέλους 4ου με αρχές 5ου αιώνα, ενώ οι ταφές χρονολογούνται από τον 4ο μέχρι τον 6ο αιώνα. Το μόνο παράλληλο μνημείο στην Ελλάδα είναι ένα υπόγειο νεκροταφείο στην Μεθώνη. Ο Διευθυντής Συντηρήσεως Αρχαιοτήτων Νίκος Μίνου υπογράμμισε ότι οι καταστροφές εκτός από τα φυσικά αίτια οφείλονται και στον ανθρώπινο παράγοντα. Επεμβάσεις επιχειρήθηκαν το 1974 και το 1978.
Ο προϊστάμενος της οικείας 2ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων αρχαιολόγος Χαράλαμπος Πέννας εξέθεσε την μελέτη προσπελάσεως στις κατακόμβες. Έτσι προτείνονται μεταξύ άλλων: βοηθητικοί χώροι, ανάδειξη του περιβάλλοντος χώρου, εξασφάλιση συνθηκών συνεχούς προστασίας, διαμόρφωση χώρου μπροστά στις κατακόμβες, έλεγχος του μικροκλίματος του εσωτερικού των κατακομβών. Ο Αρχιμανδρίτης Δωρόθεος Πολυκανδριώτης που συνέβαλε στην επιτυχία του Συνεδρίου και είναι και ο σημερινός Μητροπολίτης Σύρου, Τήνου, Ανδρου, Κέας και Μήλου, μίλησε για την λατρευτική και την λειτουργική ζωή στις κατακόμβες. Είπε ότι οι κατακόμβες κατέστησαν το καταφύγιο τριών αιώνων χριστιανικού βίου. Γινόταν εορτασμός της μνήμης των μαρτύρων με τέλεση της Θείας Ευχαριστίας κ.ά. Κάθε αρκοσόλιο ήταν κάτι σαν ένα μικρό παρεκκλήσιο. Τόνισε το αίτημα να επιτραπεί να τελείται η Θεία Λειτουργία στις κατακόμβες.
Η προϊσταμένη του τμήματος έργων στην Διεύθυνση Αναστηλώσεως Βυζαντινών μνημείων Αθηνά Χριστοφίδου ανέπτυξε τις μέχρι σήμερα έρευνες στις κατακόμβες από το Υπουργείο Πολιτισμού και το Μετσόβειο Πολυτεχνείο. Έδωσε σαν συνολικό μήκος τους τα 175 μέτρα και ύψος από την θάλασσα τα 70 μέτρα. Το 1986 ξεκίνησε η εκπόνηση της μελέτης και το ερευνητικό πρόγραμμα.  Γίνονται μετρήσεις θερμοκρασίας και υγρασίας, έλεγχος υδροπερατότητας και μελετήθηκε η συμπεριφορά του σκυροδέματος που έχει τοποθετηθεί. Το έργο έχει προταθεί για να περιληφθεί στο Γ΄ Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης. Ήδη δόθηκε η άδεια από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο για επίσκεψη και της στοάς Α. Χαρακτήρισε τα βήματα που γίνονται «προσεκτικά». Σε παρέμβασή του ο Καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Νίκος Ζίας είπε ότι «το Υπουργείο Πολιτισμού έχει λάβει πολλά μέτρα για την σωτηρία των κατακομβών, δεν χρειάζονται άστοχες κινήσεις, αλλά προσεκτική επέμβαση».
Σημείωση: Το παρόν άρθρο δημοσιεύθηκε στο τεύχος Νο 11 (Απρίλιος – Ιούλιος 2003) του περιοδικού «ΠΕΜΠΤΟΥΣΙΑ». Το φωτογραφικό υλικό παραχωρήθηκε από το Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και την 2η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων.
Από το pemptousia

Δεν υπάρχουν σχόλια: